DÀI KỲ VỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM THẾ KỶ 20

HỒI 2 : PHAN BỘI CHÂU THẾ GIA

 

Ngẫm ra muôn sự tại trời,

Chớ đem thành bại mà soi anh hùng

Lịch sử Việt Nam thế kỉ này bắt đầu xuất hiện những nhân vật xuất chúng xuất bản tự truyện khen ngợi bản thân, khởi đầu là ông Phan Văn San, bí danh Phan Bội Châu. Cứ theo tự truyện của ông th́ ông bảo hồi bé ông thông minh không thể tả, năm 6 tuổi trong ṿng 3 ngày đă học thuộc ḷng hết Tam Tự Kinh, đến 7 tuổi hiểu xong Luận Ngữ, 13 tuổi thi học sinh giỏi toàn huyện cũng đứng đầu luôn. Thủa trẻ thông minh đĩnh ngộ, lại có lẽ đẹp trai nên đêm đêm thường rủ 3 cậu bạn nữa đi hát phường Vải trêu ghẹo phụ nữ. Nhân dân trong vùng bất b́nh quá mới đặt cho nhóm ông cái tên “Nam Đàn tứ hổ”, chữ hổ đây tức là lấy tích trong truyện “Chính trị hà khắc tệ hơn mănh hồ” của Khổng Tử vậy. Năm 17 tuổi nghe nói ở Bắc Kỳ có người lập nghĩa quân Cần Vương chống Pháp Phan cũng bon chen làm bài hịch dài gọi là hịch “B́nh Tây thu Bắc” đem treo ở cây đa đầu làng. Ŕnh trộm mấy ngày giời không thấy ai hưởng ứng ngượng quá bèn về nhà lấy Luận Ngữ ra ôn tập lại. Hôm đó đọc đến thiên Chính Danh trong sách ấy liền giật ḿnh tỉnh ngộ. Mới đèn sách lọ mọ đi thi mong chiếm bảng vàng, ḥng đem cái học vị ra để mà chính danh với thiên hạ. Thói thường, làm thơ cho bạn gái dẫu hay đến mấy đi kiểm tra văn một tiết không thuộc bài vẫn trượt như thường. Họ Phan thi măi không đậu bèn đem sách Luận Ngữ học thuộc ḷng từ hồi 6 tuổi vào pḥng thi giở ra quay cóp. Giám thị bắt được. Nhân năm ấy lại đúng dịp thực hiện chỉ thị 2 không của thủ tướng chính phủ nên trường hợp của Phan bị đưa ra làm thí điểm, nhận h́nh phạt “chung thân bất đắc ứng thí”. Phan phải t́m đường vào Huế chạy chọt quan trên măi đến 1896 mới được xóa án, Canh Tư mùa xuân năm 1900, Phan thi hương ở trường Nghệ và đỗ đầu, lại khéo vận đồng ban giám khảo xếp riêng tên ḿnh một bảng. Từ đấy trở đi bỗng nhiên “bảng một tên lừng lẫy tiếng làng văn”, bắt đầu nhảy vào làm cách mạng.

Khởi thủy Phan vốn chuyên về Luận Ngữ, nên bước đầu lập nghiệp cũng mong bám lấy chữ trung. Xem khắp thiên hạ hổi ấy hoàng tộc nhà Nguyễn toàn những người hèn đớn, c̣n những vị quân vương tráng trí quật cường, toan mưu việc lớn như đấng Hàm Nghi, Thành Thái th́ đều đang Phi châu biệt xứ lưu đày. Phan mới mở gia phả ḍng tộc nhà Nguyễn mà xem khắp lượt th́ vừa may t́m được một thanh niên có chút chí khí, có ḷng v́ nước, ấy là Kỳ ngoại hầu Cường Để, vốn là ḍng dơi hoàng tử Cảnh, con trưởng vua Gia Long khi trước, vui quá bèn gọi ra phong cho làm thủ lĩnh. Từ đấy, Phan mượn tiếng Kỳ ngoại hầu để hiệu triệu chúng dân, dần dà lập ra hội kín rủ rê anh em đồng chí đồng bào mà mưu việc phế lập. Nhân cùng năm ấy 1905, nước Nhật vốn xưa là phiên thuộc của Trung Quốc, phận tôi đ̣i không hơn Đại Việt là bao mà sau mấy chục năm Minh Trị Duy Tân đă sản xuất được thuyền lớn súng to, lại đánh thắng cả nước Đại Nga Ngố cũng là một cường quốc bên Tây. Nhật Hoàng lại tham vọng không cùng muốn thống nhất toàn châu Á thành một cơi gọi là Đại Đông Á, ḥng làm lănh tụ của đám da vàng mong chống lại đám di địch da trắng vậy. Phan ngày kia vào mạng vượt tường lửa mà truy cập biết được tin ấy, đọc đi đọc lại lấy làm phấn chấn lắm mới quyết chí vượt biên sang Nhật t́m đường cứu nước, lại mang cả Cường Để đi cùng. Ra đến ngoại quốc, Phan mới dùng văn chương gửi về đả phá chính quyền trong nước, lại rủ rê được nhiều thanh niên hăng chí cùng vượt biên thành lập một phong trào gọi là Đông Du. Kẻ viết quyển này một thế kỉ sau cũng vượt biên sang Pháp, song chỉ cầu cơm no ấm cật, vợ đẹp nhà to, mỗi lần nghĩ đến Phan là lại mỗi lần tự thẹn mà úp mặt vào mông ân hận vậy. Phong trào của Phan có thời lên mạnh lắm, ước tính có đợt hội Đông du ở Nhật lên đến 100 người, tức là chiếm khoảng gần năm mươi phần triệu dân số nước ta khi đó. Hội trưởng vẫn đề tên Cường Để, nhưng thực quyền một tay Phan quán xuyến cả, tuy thế Cường Để cùng biết nín nhịn mà t́nh cảm đôi bên vẫn đằm thắm lắm. Thường ngày ngày hoặc cùng nhau ôn bài, hoặc cùng nhau ăn uống, tối tối cùng nhau nghỉ ngơi. Vua tôi mật thiết nhường ấy dễ đâu có được.

Lại kể chuyện trong nước từ lúc Phan đi. Bây giờ ở đất cũ Long thành, có cha con ông thầy giáo họ Lương cũng là tay đ́nh đám. Cha là Lương Văn Can, chí cao ngàn trượng mà chân tay yếu đuối, thủa nhỏ theo đ̣i văn thư, lớn lên sinh con đẻ cái, thật ra dáng một học giả có tâm. Con là Lương Ngọc Quyến, chí cao hai ngàn trượng mà sức khỏe lại phi thường, lúc Quyến sinh ra nhằm vào buối sớm gần chính Ngọ, bỗng có một con gà mái cụt chân chạy đến bên giường gáy to một tiếng rồi bị bắt làm thịt. Ông Can lấy làm kinh sợ lắm, bấm tay đoán mệnh th́ biết con ḿnh sau có số bị cụt chân, lại được làm tể tướng mấy ngày. Ông Can từ đấy giữ trong ḷng mà không nói cho ai biết, vợ cả vợ lẽ đều không biết duy chỉ có một con hầu gái biết mà thôi. Sau này quả Quyến  tuổi trẻ không thường, lớn lên càng bất thường, chưa đầy hai chục tuổi đă một ḿnh vượt biên ra nhập Đông Du của Phan, lại sau chuồn về nước vận động được một lính khố đỏ là Trịnh Văn Cấn khởi nghĩa ở Thái Nguyên. Rồi chiếm được tỉnh đấy mà Cấn làm vua, Quyến làm tể tướng được mấy ngày th́ bị bắt đem chém. Xác phơi ngoài thành mà hồn ghi sử sách. Vài trăm năm sau ở Hà thành c̣n có một con đường tên là Đội Cấn, nối từ đường Bưởi ra đến tần gần lăng Bác chính là để kỉ niệm Trịnh Văn Cấn vậy. Bây giờ lúc Quyến sang Nhật với Phan Bội Châu th́ ông Lương Văn Can ở nhà buồn t́nh mới nghĩ rủ rê các bạn đồng lứa như Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Châu Trinh ra lập một trường dạy học đặng mà tiêu khiển. Trường ấy lấy chấn hưng dân trí, đổi cũ thay mới, lấy sự học thiết thực làm tôn chỉ, ngoài giờ học tiếng Hoa c̣n cho dạy thêm tiếng Việt, ngoài Nho học c̣n dạy Toán pháp, dạy làm thơ, dạy thể dục, thỉnh thoảng cho lôi chuyện chính trị bên Tây bên Tàu ra chém gió, lại không thu học phí nên thanh niên chưa có việc làm đến học đông vui lắm. Thời ấy mới có thơ rằng

Buổi diễn thuyết người đông như hội

Kỳ b́nh văn khách tới như mưa

chính là kể không khí mây mưa hội hè ở trường Đông Kinh Nghĩa Thục do Lương Văn Can đứng tên hiệu trưởng ấy vậy.

Thói thường, cái ǵ xôm tụ tất bị ghét. Toàn quyền Pháp lúc ấy là Paul Bert thấy trường mở, lại chưa thấy khen ḿnh và nước mẹ Đại Pháp câu nào bèn lấy làm căm tức. Nhân mới cho mật thám truy xét th́ phát hiện ra Lương Ngọc Quyến là con của hiệu trưởng Lương Văn Can đang Đông du theo đảng phản động của Phan ở Nhật. Lờ mờ đoán ra bàn tay của Phan trong trường Đông Kinh ấy, Paul Bert mới sợ hăi tức tốc ra lệnh đóng cửa trường, lại đánh điện về Pháp xúi chính phủ Pháp khi ấy hối lộ Nhật Hoàng 300 triệu Phật lăng đặng giải tán trường Đông du của Phan ở Nhật. Đến năm 1909, Nhật nhận tiền rồi đóng cửa hội Đông Du, trục xuất du học sinh Việt Nam ở Nhật về nước. Phan thấy thế nguy bèn dẫn hôi du học sinh bỏ chạy sang Trung Quốc sinh sống hoạt động. Nhớ trước khi Phan vượt biên, thường đến nhà bạn học là Nguyễn Sinh Sắc cũng người Nam Đàn, Nghệ An bàn chuyện sang Nhật. Đứa con trai thứ hai nhà ấy nghe lỏm biết Phan muốn nhờ người Nhật giúp đánh đuổi người Pháp mới buột mồm phê rằng “thế khác nào đuổi beo cửa trước rước hùm cửa sau? Sao tránh khỏi thất bại ?”. Lời con trẻ vu vơ quả nhiên sau này ứng nghiệm, nên mới nhắc anh em ḿnh có ai đến nhà bạn bè mà làm việc thầm kín, th́ nên đuổi trẻ con đi chỗ khác chơi không để nó ḍm dỏ biết được mà sau này hỏng chuyện.  

Tân Hợi năm 1911, Tôn Trung Sơn  khởi nghĩa thành công, lật đổ triều đ́nh Măn Thanh mà lập ra Trung Hoa dân quốc. Phan lấy thế làm hâm mộ lắm lắm, bèn cũng đổi hội Đông Du Duy Tân thành ra hội Việt Nam Quang Phục, đặt ra một chính phủ lấy tên là chính phủ Việt Nam Quang Phục, lại sợ Cường Để buồn mới xếp cho làm chủ tịch. Phan tự thân làm phó chủ tịch kiêm quản Trung Ḱ, cắt đặt Nguyễn Thượng Hiền cũng làm phó chủ tịch kiêm quản Bắc ḱ. Tiếng là vậy nhưng thật vẫn như xưa, tức là Phan một tay chèo chống, quản từ sắp xếp nhân sự đến chỗ ăn chỗ ngủ vậy. Từ đấy trở đi, Phan đâm ra say mê chủ nghĩa khủng bố, thương thường tuyển thanh niên Việt Nam có hung hăng khí, huấn luyện cách đặt ḿn gài bom, quăng lựu đạn ḥng lấy khủng bố tạo tiếng vang cho đảng vậy. Năm 1913, Phan cử Phạm Văn Tráng và Phạm Đề Quy về ám sát tuần phủ Thái B́nh là Nguyễn Duy Hàn, lại cử Nguyễn Khắc Cần và Nguyễn Văn Thụy ném lưu đạn vào khách sạn Hà Nội giết chết vài thiếu tá Pháp, cũng cử Nguyễn Hải Thần về Nam Kỳ ám sát toàn quyền Abert Sarrau. Kết quả Phạm Văn Tráng, Nguyễn Khắc Cần ám sát thành công và cùng 5 đồng chí nữa bị Pháp bắt đem chém ở cửa Hỏa Ḷ. Duy có Nguyễn Hải Thân thông minh nhanh nhậy, chí lại muốn làm chủ tịch nên khi về nước chỉ án binh bất động, đợi thời thế trôi qua lại trốn ngược sang Trung Quốc khỏi chết uổng mạng. Sau này Nguyễn Hải Thân làm đến phó chủ tịch nước, cũng một phần là do tính cách biết tiến biết thoái đă lộ rơ từ năm 1913 này vậy. Khủng bố được mấy bận th́ ở Trung Quốc, Tôn Trung Sơn thất cử tổng thống, Trung Quốc quốc dân đảng rơi vào tay điều khiển của Viên Thế Khải. Tôn Trung Sơn mất đi, chính phủ Viên Thế Khải bắt tay với Pháp bắt Phan Bội Châu cho đi học tập cải tạo đến tận năm 1917 mà Phan không hề  hối cải. Song hoạt động của Hội Việt Nam Quang Phục cũng dần dần thưa thế cho đến năm 1925 th́ phân liệt. Một số thanh niên chủ chốt trong lực lượng của Phan tách ra thành lập Tâm Tâm Xă, sau phần lớn Tâm Tâm Xă chạy theo tiếng gọi của thủ lĩnh mới từ Liên Xô về là Nguyễn Ái Quốc mà lập ra Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội. Bản thân Phan bị bắt năm 1925 và bị cho về dưỡng lăo ở Huế đến 1940 th́ mất. Hội phó c̣n lại là Nguyễn Thượng Hiền cắt tóc đi tu, hội trưởng Cường Để chạy qua Nhật. Việt Nam Quang phục hội lẫy lừng một thủa đến đây tan vỡ.

Thời Phan ở Trung Quốc, thường cùng Ẩm Băng Lương Khải Siêu là một nhà cải lương thất bại người Trung Quốc thơ văn xướng họa rất đắc ư. Ẩm Băng thường nh́n Phan rồi nước mắt chảy hai hàng mà nói

Lỡ một bước đường ngh́n thu hận

Giật ḿnh ngoảnh lại đă trăm năm

chính là lời tổng kết cho cuộc đời cách mạng rạo rực mà thất bại của Lương, Phan vậy.

Trăm năm sau ở Đại Việt, giới sử gia có tí chút học hành thường khen Phan là có chí, có tâm mà đi sai đường, thường so sánh Phan với một nhà vượt biên sau này để bảo Phan có chỗ kém, nhà vượt biên kia có chỗ giỏi. Duy chỉ có một ông giáo sư già họ Chương tên Thâu thường đến chỗ vắng người mà khiếu nại cho cái tài của Phan, bảo rằng nếu Phan không đi Nhật và thật bại, th́ liệu nhà vượt biên kia có biết đường đến Pháp mà thành công được không ? Lại bảo không có công Phan đào tạo th́ lấy đâu ra Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội làm ṇng cốt cho nhà vượt biên đó làm cách mạng sau này ? Ôi miệng thế gian biết sao mà kể hết được ?

Cùng thời với Phan trong nước lại có một ḱ nhân dật sĩ, với Phan vốn đông tông mà tên là Châu Trinh. Châu Trinh kia cũng là một đấng anh hùng thời loạn, duy có điều Bội Châu chủ trương bạo động, mà Châu Trinh lại chủ trương trước hết phải chấn hưng dân khí, nâng tầm dân tộc rồi mới đến đánh đuổi Pháp. Tức là cùng chí với Bội Châu song Châu Trinh lại mưu dùng liệu pháp mềm vậy mà đạt mục tiêu vậy. Muốn biết hành tung cứu nước và tư tưởng của Phan Châu Trinh ra sao, xin chờ tuần sau tớ rảnh ngồi viết hồi sau xem sẽ rơ.

-------------------------------------------------------------------

Bài cũ

Dài kỳ về lịch sử Việt Nam thế kỷ 20, Hồi 1: Phi lộ ... đọc...

Phùng Quán và 3 phút sự thật

          Về Phùng Quán và quyển hồi kư 3 phút sự thật ...đọc... 

Sách học tại ENS Cachan

Tài liệu môn Phần tử hữu hạn (élement finis)

Tài liệu môn Cơ học môi trường liên tục ( Mécanique de Milieu Continu)

Bộ từ vựng <- cập nhật luôn luôn đấy nhé :D

Chuyện núi đồi và thảo nguyên

          Về Giamilia và văn học Xô Viết  ... đọc ...